بیستون Bistun

[shahpoor]

کوه بهستان (بيستون) که در حدود 2793 متر از سطح دریا ارتفاع دارد در 30 کیلومتری شرق کرمانشاه استوار گردیده است.

نام بیستون واژه «بیسْـتون» (كه امروزه به اشتباه «بیسُـتون» گفته‌ می‌شود) در زمان هخامنشی و شاید پیش از آن، بگونه بَـگَـستانَـه/ بَـغَـستانَـه (= جایگاه خدا) و در زمان‌های بعدی به گونه‌های «بِـهیسـتان/ بیسْـتون/ بـاغـستان/ بُـستان» تغییر حرف و آوا داده است. آنگونه كه از نوشته‌های «دیودور سیسیلی» تاریخ‌نویس یونانی (سده نخست پیش از میلاد بر می‌آید ؛ در زبان یونانی آنرا به شكل بَـغیستانن می‌شناخته‌اند. این نام در آثــار جغــرافیا‌ نویسان پس از اســلام و نیز با اقتباس آن، در زبـان‌ انـــگلیسی و بعضــی دیگر از زبان‌های اروپایی، به گونه تلفظ پهلوی آن یعنی بِـهیستون شناخته شده است.

این کوه در دوره­های مختلف به صورت­های بغستان، بگستان ، بهستان ، بهستون ، بهیستون ، بگیستان و بیستون در متون تاریخ آمده است ، یونانیان نیز آن­را «بگیستان اروس» می­خواندند .
راهی كه امروزه شهرهای همدان، كنگاور، كرماشان (كرمانشاه)، سرپل‌زِهاب، قصرشیرین و خسروی را به سرزمین میاندورود (بین‌النهرین) پیوند می‌دهد؛ همان راه باستانیِ چند هزار ساله است كه سرزمین‌های خاوری و میانی ایران‌زمین را به سرزمین‌های باختری و به بابل و نینوا و دیگر شهرهای میاندورود پیوند می‌داده است. این راه در 30 كیلومتری كرمانشاه، دشت خرم بیستون و دامنه كوه «پَـرو» را در می‌نوردد. این خرمی بیش از هر چیز وامدار رود خروشان گاماسیاب و چشمه باستانیِ همیشه جوشانِ بیستون می‌باشد. در درازای این راه و به ویژه در بیستون، یادمان‌های باستانیِ فراوانی به چشم می‌خورد كه نشانه­ی رویكرد ویژه پیشینیان به این سامان بوده است.
بیستون در دوران­های مختلف تاریخی مورد توجه و مقدس بوده است. موقعیت طبیعی بیستون که در کنار شاهراه و محل عبور و تلاقی همه راه­های باختر ایران قرار گرفته است و چون در دامنه این کوه سرابهای فراوان وجود دارد . در دوران­های مختلف محل توقف کاروان­ها و مسافران بوده است .
شهر بیستون با جمعیت ۲.۴۵۵ در شهرستان هرسین در خاور این استان واقع شده است. این شهر در پای کوهی معروف به همین نام و در مسیر شهر کرمانشاه به همدان واقع شده است. دارای دو دهستان به نام­های چهر و مرکزی می­باشد.
در این منطقه که از دیرباز مورد توجه بوده ، تقریبا از همه­ی دوران­های تاریخی یادگارهایی یافت می شود:

1. غار مر خر (مر خریل)
2. غار مر تاریک
3. غار مر آفتاب
4. غار مر دودر
5. غار شکارچیان
6. تپه نادری
7. بقایای نیایشگاهی احتمالا مادی
8. سنگ نگاره و سنگ نبشته­ی داریوش بزرگ
9. سراب بیستون
10. فرهاد تراش
11. مجسمه­ی هرکول و نقش مبهمی از یک شیر و درخت در زیر مجسمه
12. سنگ نگاره­ی بلاش ( وَلخش ) پارتی همراه با سنگ نگاره­ی آتشدان ( بخوردان ) پارتی
13. نقش برجسته مهرداد ( متریدات ) دوم اشکانی
14. نقش گودرز دوم اشکانی
15. آتشدان پارتی
16 . بقایای شهر و گورستان پارتی
17. پل دوره ساسانی ( پل خسرو )
18. بقایای دیوار دوره ساسانی (احتمالا بقایای یک سد)
19. سنگ­های تراش خورده­ی ساسانی
20. بقایای بنای نیمه تمام ساسانی
21. جاده­ی ساسانی (جاده تاریخی حاشیه­ی سراب)
22. بقایای کاروانسرای اوایل دوره اسلامی
23. بقایای بنای ایلخانی
24. کاروانسرای شاه عباسی
25. وقف نامه شیخ علیخان زنگنه
26. پل صفوی

[shahpoor]

غار مرخَر
در اصطلاح ادبی به مانک غاری است که فضای ورودی آن گرد می­باشد و به غلط غار خُر نامیده می­شود .
در سال 1965 پروفسور فیلیپ اسمیت در بررسی و شناسایی محوطه­های ما قبل تاریخ غرب ایران بخشی را به غار اختصاص داده است . در نزدیکی روستای بیستون غار عمیقی به طول 27 متر قراردارد که قدمت بقایای باستانی آن حداقل به دوره پارینه سنگی میانی موستری Mousterian تا عصر حاضر می­رسد . این غار مقابل رودخانه گاماسیاب بر دامنه کوه بیستون واقع شده است در حفاری­های انجام شده مجموعه­ای از کارافزارهای سنگی و استخوانی بقایای جانوری ، ذغال و ... بدست آمد که استقرارهای پارینه سنگی جدید را در زاگرس مشخص می کند .
آثار اندکی از جمله سفال از دوره ساسانی و بقایای جدیدتر بدست آمده است و این آثار خبر از یک دوره زمانی 35 هزارساله تا دوره پارینه سنگی در این غار می­دهد .

[shahpoor]

غار مر تاریک

این غار در حد فاصل دامنه و دیواره­ای مرتفع واقع شده و مشرف بر یک سکوی طبیعی است دهانه­ی غار در ارتفاع سه متری دیواره واقع شده است . بخشی از این دیواره در حد فاصل دهانه­ی غار و سکوی سنگی بر اثر بالا و پایین رفتن­های متوالی در اعصار گذشته ساییده و صیقلی شده است و در جای جای آن شکاف­های ساییده­ای دیده می شود که جهت صعود به غار استفاده می­شده است .
غار 25 متر عمق و حدود 80 متر مربع مساحت دارد و به صورت دالانی عمیق و کم عرض است که در انتها به محوطه بازتری ختم می­شود سقف غار از ابتدا تا انتهای دالان بین 120 تا 150 سانتی متر می­رسد دهانه­ی غار به سمت جنوب شرقی است و به همین دلیل در طول روز تا عمق چند متری در معرض روشنایی و گرمای آفتاب قرار می­گیرد . محور اصلی غار در عمق چند متری با زاویه تقریباً 90 درجه به سمت راست منحرف می شود .

[shahpoor]

غار مر آفتاب (آفتاو)
این غار در نزدیکی غار مر تاریک واقع شده ، 26 متر عمق دارد و دهانه­ی آن به سمت شمال شرقی است . دهانه­ی غار حدود 6 مهر ارتفاع دارد و به تدریج از ارتفاع آن کاسته می­شود تا جایی که در انتهای غار به 2 متر می­رسد .
دالان اصلی حدود 160 متر مربع مساحت دارد و در بیشتر قسمتهای آن کف سنگی غار دیده می­شود . یک پشته استالاگمیتی در انتهای غار قرار دارد که دالان اصلی را از بخش انتهایی جدا کرده است . دو دهلیز کم عرض در پایین این پشته وجود دارد که تنها راه­های بخش انتهایی غار است بخش انتهایی حدود 18 متر عمق و حدود 60 متر مربع مساحت دارد و ارتفاع سقف آن کمتر از یک متر است . حدود 11 متر مربع از کف این بخش را که به عمق 80 تا 100 سانتی متر بوده توسط حفاران غیر مجاز حفاری شده است.

[shahpoor]

غار مر دودر
مرتفع­ترین غار با بقایای دیرینه سنگی در این بخش بیستون است. این غار 20 متر عمق و حدود 170 متر مربع مساحت دارد . ارتفاع سقف غار بین 1 تا 3 متر است غار مر دودر دو دهانه دارد . دهانه اصلی در جهت جنوب - جنوب غربی مشرف بر دره­ای پر شیب و کم عرض است که به پرتگاهی منتهی می­شود . دهانه دیگر غار در جهت شرقی - جنوب شرقی مشرف بر کوره راهی است که به غارهای مر آفتاب و مرتاریک منتهی می­شود . دهانه شرقی غار بر اثر ریزش دیواره در اعصار گذشته به وجود آمده است لایه­ای از سنگریزه به ضخامت 3 تا 5 سانتی متر کف غار را پوشانده است.

[shahpoor]

غار شکارچیان
بر دامنه کوه بیستون ، بالای سر مجسمه­ی هرکول ، غاری وجود دارد که به «غار شکارچیان» معروف است.
این غار در سال 1949 م. هوسط پروفسور « کارلتون کـون » باستان شناس امریکایی و استاد رشته­ی پیش از تاریخ در دانشگاه فیلادلفیا بررسی گردید. به عقیده­ی وی این غار در دوره­های مختلف از جمله دوره­ی جمع آوری غذا ، دوره­ی کشاورزی ، دوره­ی نئولیتیک و دوره­های تاریخی دیگر مورد استفاده قرار گرفته است. غار شکارچیان بیستون غار کوچکی است که بیش از شش نفر نمی­توانند به راحتی در آن جای گیرند. بدون تردید شکارچیان می­توانستند برای مدتی طولانی به راحتی در این غار زندگی نمایند. چنین به نظر می­رسد که این غار پیش از اینکه یک پناهگاه باشد ، یک مخفی­گاه برای شکارچیان بوده است، چون موقعیت مکانی غار طوری است که تا به آن نزدیک نشویم دیده نمی­شود.
پروفسور کارلتون کـون معتقد است که جلگه بیستون در گذشته­ی دور پرآب­تر و حاصل­خیزتر بوده و به همین دلیل چراگاه وسیعی برای حیوانات بوده است و اقوامی که در این جلگه وسیع به شکار می­پرداختند از این غار به عنوان پناهگاه استفاده کرده­اند. پروفسور کارلتون کـون ضمن کاوش در این غار تا عمق 650 سانتیمتری پایین رفت و تشخیص داد که این غار به دوران­ « پلیئستوسن جدید » متعلق می­باشد و در دوره­ی جمع آوری غذا مورد سکونت قرارگرفته است. در قدیمی­ترین طبقه­ی این غار ( طبقه اول از روی خاک بکر ) مقدار زیادی ابزار سنگی به دست آمد که مربوط به دوران « لوآلوای جدید » یا « اوریتیک قدیم » می­باشد. بعضی از این ابزارها بسیار ظریف هستند و رنگ دلپذیر و شکل پسندیده­ای دارند. یافته­های این لایه را می­توان قدیمی­ترین آثار فرهنگی و هنری « انسان نئاندرتال» در ایران دانست.

[shahpoor]

تپه نادری
تپه نادری در مجموعه­ی تاریخی بیستون و به فاصله 32 کیلومتری شمال شرقی شهر کرمانشاه قراردارد و نخستین اثر (از سمت شرق) در این مجموعه­ی بزرگ محسوب می­شود. درازای این تپه 1200 متر و پهنای آن 300 متر است. متأسفانه در جهت گسترش روستای نادرآباد بخشی از تپه ، مورد ساخت و ساز قرار گرفته و مسکونی شده است. با توجه به تکه سفال­های نخودی و سیاه رنگ قدمت این تپه به هزاره­ی دوم و سوم پیش از میلاد می­رسد. علاوه بر آنکه این تپه دارای قدمتی پنج هزار ساله می­باشد بر روی آن بقایایی از قلعه­ای که در دوره­ی نادرشاه احداث شده است مشاهده می­شود که به همین دلیل نیز این تپه را تپه نادری نامیده­اند. البته از قلعه تنها بقایای باروهای آن که از خشت می­باشد باقی مانده و در سطح خاک چیزی به چشم نمی­خورد و نیاز به کاوش دارد. آثار بدست آمده در این تپه با آثار تپه گیان نهاوند مقایسه می­شود. همچنین جاده آسفالته همدان - کرمانشاه تپه را به دو قسمت تقسیم کرده است.

[shahpoor]

سنگ نگاره و سنگ نبشته­ی داریوش بزرگ
شایان‌ترین و باشكوه‌ترین یادمان‌های كهن منطقه­ی بیستون، سنگ ‌نگاره و سنگ‌ نبشته­ی داریوش بزرگ (داریوش یكم) هخامنشی (521- 486 پیش از میلاد) می‌باشد كه در حدود سال‌های 520 پیش از میلاد، در كنار راه و بر سینه­ی پرتگاهی دور از دسترس با ده‌ها متر بلندی از سطح جاده و در برابر چشمه­ی بیـستون (سراب بیستون) تراشیده شده است. این اثر با حدود 20 متر درازا و 8 متر بلندا، بزرگترین سنگ‌ نبشته­ی جهان است و از آن در كتاب‌های بسیاری از نویسندگان و جغرافیا ‌نویسان قدیم یاد شده است.
ما می‌توانیم از داریوش بزرگ بخاطر نگاشتن كتیبه­ی تاریخی بیستون، به عنوان كهن‌ترین تاریخ‌نویس شناخته شده­ی ایرانی نام ببریم. همچنین به همین ملاحظه، كتیبه­ی بیستون نخستین متن تاریخیِ شناخته شده­ی ایرانی بشمار می‌رود. این نبشته كه تا پایان ستون چهارمِ متن پارسی باستان، رویدادهای سال‌ نخست پادشاهی داریوش بزرگ را بازگو می‌كند؛ بجز ارزش تاریخی ، یكی از كهن‌ترین منابع اعلام در زبان‌های ایرانی است و برای بررسی دگرگونی واژگان ایرانی ، نام‌های كسان ، شهرها ، رودها ، كوه‌ها و نیز برای شیوه­ی نگارش ، گاهشماری ، اندیشه ‌ورزی و بسیاری بایسته‌های دیگر، نگرگاه ویژه و پر ارج پژوهندگان گوناگون است. ستون پنجمِ متن تكمیلی­ای است بر كتیبه­ی قبلی و در بردارنده­ی گزیده‌ای از رویدادهای سال‌های دوم و سوم پادشاهی داریوش شاه است.

در این متن ، داریوش شاه در آغاز به معرفی خود و پدرانش می‌پردازد. ( این تبار‌نامه تفاوت‌های متعددی با تبارنامه­ی گزارش شده در تاریخ هرودوت دارد.) پس از آن با احترام، از اهورامزدا و بخشش او سخن می‌راند كه تا پایان كتیبه بارها تكرار می‌شود. البته پرستش اهورامزدا توسط داریوش بزرگ و دیگر ایرانیان به هیچ‌روی دلیلی بر زرتشتی بودن آنان نیست. چرا كه پرستش اهورامزدا متعلق به بسیاری از ادیان ایرانی بوده و از روزگاران كهن‌تر و دستكم از زمان كاسیان در ایران شناخته شده است. كـاسـیان، به موجب كتیبه‌های باقی مانده، اهـورامـزدا را به گونه­ی « اَشـوریـاش- مَـزوتـاش» می‌شناختند. در گزارش بابلیِ كتیبه­ی داریوش یزرگ نیز از اهورامزدا با عنوان «خدای آریاییان» نامبرده شده است.
پس از ستایش اهورامزدا داریوش شاه به معرفی سرزمین‌های تابعه­ی خود می‌پردازد كه ضمن آن از 23 كشور نام می‌برد ( كه البته تا پایان پادشاهی‌اش تعداد آنها به 30 كشور می‌رسد ) ، سپس در ادامه­ی كتیبه­ی طولانی و مفصل خود و با ثبت دقیق زمان و تقویم ، شرح نبرد با شورشگرانی را می‌دهد كه در نخستین سال پادشاهی خود (به گفته­ی خودش) به دروغ ادعای شاهی كرده و كشور را به آشوب كشانده بودند. (واژه دروغ و پرهیز از دروغ، بارها و بارها در اظهارات داریوش تكرار شده و بر آن تأكید شده است.)
در ادامه­ی متن همچنین با مضامین دیگری مانند سفارش به تباه نكردن كتیبه، دعای نیكِ «دودمان فراوان» برای نگهدارندگان نگاره‌ها و كتیبه ، رفتار به عدالت و مطابق با قانون ، معرفی یاران خود ، و بسیاری مطالب دیگر روبرو می‌شویم. در سراسر كتیبه، داریوش بزرگ نسبت به دشمنان و شورشگران نامبرده شده ، سخن زشت و ناپسند و تهمت‌های نابجا بكار نبرده است.

متن کامل سنگ نبشته­ی داریوش بزرگ

[shahpoor]

سراب بیستون
اگر چنانچه گفته شده ایران را دروازه آسیا بدانیم بی شک کناره­ی سراب بیستون یکی ا زاطراق­گاه­های مهم کاروان­هایی است که از این دروازه می­گذشتند گرچه آثار به جای مانده در اطراف این سراب نشان از گذشته­های بسیار دورتری دارد. چرا که شرایط طبیعی و موقعیت استراتژیکی کوه و سراب بیستون به گونه­ایست که موجب گرد آمدن آثار منحصر به فردی از دوران­های مختلف پیش از تاریخ و تاریخی شده است.
این سراب با توجه به میزان آبدهی در طول زمان و شیوه استفاده انسان­هایی که از آنجا عبور کرده یا ساکن بوده­اند شواهدی در کنار و کف خود دارد که تاکنون چنانکه شایسته این اثر تاریخی است بررسی نشده است وتنها در سال 1378 اداره کل میراث فرهنگی کرمانشاه اقدام به گمانه زنی­هایی در حاشیه سراب نموده که بقایای راهی قدیمی پدیدار شد. البته برای دستیابی به شیوه­ی معماری سراب و آثاری که احتمالا در پیرامون آن وجود دارد نیاز به کاوش­های گسترده­تری می­باشد. آب این چشمه ( سراب ) بی­رنگ ، بی­بو و بدون مزه می­باشد. چشمه کارستی بیستون بخشی از آبخوان کارستی ارتفاعات آهکی بیستون واقع در شمال شرق کرمانشاه را تخلیه می­نماید .

[shahpoor]

فرهاد تراش ( فرا تراش )
در جهت جنوبی سنگ نگاره و سنگ نبشته­ی داریوش بزرگ ، بر سینه کوه بیستون دیواره­ی بزرگی است که این دیواره در بین مردم به فراتاش یا فرهاد تراش معروف است. درازای فراتاش 180 متر و بلندی آن 33 متر است در هیچ نقطه­ای از ایران هیچ کوهی را به این اندازه نتراشیده­اند و آماده نکرده­اند بطور کلی برای همه کسانی که این دیواره­ی سنگی تراشیده دست نخورده را دیده و یا می­بینند این پرسش پیش می­آید که این محل را چه کسی و در چه زمانی و برای چه منظوری تراشیده است ؟ چرا اثری از اسکنه پیکر تراش و یا قلم کتیبه نویس بر آن دیده نمی­شود ؟
« هوزینگ » در نوشتاری به نام « زاگروس و اقوامی که در آن ساکن هستند » این صفحه­ی کوه را یک منبع تاریخی نانوشته مانده ، نامیده است.
« هرتسفلد » و بیشتر ایران­شناسان خارجی معتقدند که « فراتاش » از آثار داریوش شاه هخامنشی است و می­گویند این فرمانروای بزرگ می­خواسته وصیت نامه خود را در این­جا بنویسد.
« ویلیامز جکسن » درباره این اثر به قاطعیت سخن نمی­گوید و با آوردن نقل قول از « دیود وروس سیسیلی » و داستان سمیرامیس مقایسه­ای انجام داده و سپس نتیجه گیری می­کند که : اگر کسی مایل باشد که براساس فرضیات خیالی و مبانی سست در این­باره نظری اظهار بدارد آسان­تر آن است که تصور کند داریوش پس از اتمام سنگ نبشته­ی مشهورش و نقش­های آن دستور داده است تا فضای خالی حاضر را برای ثبت کارهای دیگرش ، خاصه لشگرکشی اش را به یونان ، آماده سازند. اما شکستهای « آتوس » و « ماراتون » ، شورش مصر و دست مرگ این نقشه را برهم زد و مسیر تاریخ را تغییر داد و آن صفحه­ی سنگی نانوشته را شاهد خاموش پیروزی یونان و آغاز زوال ایران قرار داده. ولی این حدس و خیالی بیش نیست ، خاصه وقتی که این پرسش پیش می­آید که چرا داریوش قسمت وسط کوه را که بهترین جای آن است برای ثبت کارهای بعدی خود نگه داشته است؟ تنها چیزی که به یقین توان گفت این است که از ظاهر کلی این محل و ماهیت پیرامون آن اثر قدمت بسیار هویدا است.
« پروفسور لوشای » عقیده دارد که این سنگ تراشی به دوره­ی هخامنشی تعلق نداشته بلکه در حدود هزار سال بعد از داریوش بزرگ به فرمان خسرو دوم ساسانی آن­را در کوه بیستون تراشیده اند. وجود دیوار محافظ ، فنون خاصی که در کندن کوه بکار گرفته شده و از همه مهم­تر علامت­هایی که از سنگ­ تراشان بجای مانده است همگی تعلق این اثر را بر دوره ساسانی تائید می­کند. بلندی این دیوار از پی 450 سانتیمتر و قطر آن 1/5 متر است. این دیوار که سنگ چین شده است ، در مقابل فراتاش بنا شده است.
اهالی این منطقه ، سنگ تراشی فراتاش را کار فرهاد کوه کن می­دانند و معتقدند که فرهاد به خاطر عشق به شیرین ( زن خسرو پرویز ساسانی ) به این کار سنگین تن در داد. داستان عشق فرهاد الهام بخش شاعران گذشته این مرز و بوم گردید و زمینه­ای برای طبع آزمایی آنان شده. از آن میان مثنوی عاشقانه « خسرو و شیرین » نظامی گنجوی گوی سبقت از همگان ربوده است. شعر نظامی پیروزی فرهاد و عاقبت دردناک وی را جاویدان ساخت بدانسان که خواننده داستان خسرو و شیرین احساس می­کند که صدای تیشه­ی فرهاد را که بر کوه فرود می­آید ، می­شنود.
بیستون تنها الهام بخش شاعران بزرگ نبوده بلکه الهام بخش مینیاتور سازان ایرانی بوده و ایشان را بر سر شوق آورده است. اکثر مینیاتور سازان که از قرن دهم هجری به بعد کتاب « نظامی گنجوی » را مصور کرده­اند به صورتی کاملا مشخص و نمایان دیواره­ی بلند بیستون و چشمه­های پای آن را همواره با نقش خسرو و شیرین قلم زده­اند .

بیستون را عشق کند و شهرتش فرهاد برد